Ustanowienie nierównych udziałów w małżeńskim majątku wspólnym jest dopuszczalne jako wyjątek od zasady z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym: oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. § 2 tego przepisu wskazuje natomiast:
§ 2. Jednakże z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać, ażeby ustalenie udziałów w majątku wspólnym nastąpiło z uwzględnieniem stopnia, w którym każdy z nich przyczynił się do powstania tego majątku. […]
Przepis ten chroni zatem małżonków, których „wkład” do majątku wspólnego znacznie przewyższa to, co dla małżeństwa robi drugi małżonek. Należy jednak pamiętać, że przy ustalaniu udziałów sąd bierze pod uwagę nie tylko aspekty monetarne, bowiem zgodnie z par. 3:
§ 3. Przy ocenie, w jakim stopniu każdy z małżonków przyczynił się do powstania majątku wspólnego, uwzględnia się także nakład osobistej pracy przy wychowaniu dzieci i we wspólnym gospodarstwie domowym.
Rozstrzygając o żądaniu ustalenia nierównych udziałów, Sąd musi zatem zbadać całokształt roli małżonków we wspólnocie, którą stworzyli, aby zabezpieczyć interesy także małżonka pozostającego w domu i dokonującego nakładów osobistych na tworzoną rodzinę.
Sprawa taka może być rozpatrywana jednak jedynie przy wystąpieniu przesłanki ważnych powodów. Zgodnie z aktualnym orzecznictwem Sądu Najwyższego sam fakt nierównych stopni przyczynienia się obu małżonków do powstawania majątku wspólnego nie spełnia tej przesłanki, ponieważ dotyczy ona przyczyn natury niemajątkowej (zgodnie z Postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 2019 r., sygn. II CSK 337/18), ale zgodnie z obecną tendencją orzeczniczą ochrona nieuczciwie traktowanego małżonka jest dosyć szeroka. Przykładowe sytuacje spełniające kryteria ważnych powodów to zdrada (zgodnie z Postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 16 listopada 2023 r., sygn. II CSKP 1401/22), opuszczenie małżonka czy też rażący brak wsparcia przy utrzymaniu rodziny.
O żądaniu ustanowienia nierównych udziałów sąd rozstrzyga wg art. 567 Kodeksu postępowania cywilnego, w ramach postępowania o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej.
Czy spadkobiercom również przysługuje ochrona?
Tak, powyższymi regulacjami powinni interesować się także spadkobiercy nieuczciwie traktowanego małżonka (będącego spadkodawcą). Przepis art. 43 par. 2 KRO w zdaniu drugim przewiduje dla nich możliwość zażądania ustalenia nierównych udziałów w małżeństwie spadkodawcy, lecz tylko jeżeli spadkodawca za życia: wytoczył powództwo o unieważnienie małżeństwa albo o rozwód lub wystąpił o orzeczenie separacji.